telefoon / sms 06-22 58 24 42

descriptieve ethiek & normethiek

Voordat je weet wat een samenleving 'het goede' vindt, moet je dat onderzoeken en beschrijven.

descriptieve ethiek

De descriptieve ethiek onderzoekt en beschrijft welke waarden en normen feitelijk voorkomen in een bepaalde groep mensen, in een gemeenschap of een volk in een bepaalde periode van de geschiedenis. Men onderzoekt en probeert te verklaren hoe en waarom die waarden en normen in een gemeenschap zijn ontstaan en door de mensen werden en worden geaccepteerd en gerespecteerd. Het beschrijven en verklaren is oordeelvrij. Er wordt vastgesteld welke waarden en normen er zijn en waarom ze er zijn. Er kunnen dus verschillen zichtbaar worden door de tijd heen en tussen verschillende landen, culturen en subgroepen met betrekking tot waarden en normen.

 

belang van descriptieve ethiek
Door met een ethische bril te kijken hoe mensen kiezen en beslissen, kun je leren zien welke normen en waarden ze hebben. Je ziet ook verschillen beter.
beperking van descriptieve ethiek
Er valt niets te zeggen over wat 'goed' is. Goed is wat iedereen goed vindt. Maar vaak wringt daar de schoen: jij vindt iets anders goed dan je collega en hebt de neiging het te bespreken.

 

normatieve ethiek

De normatieve ethiek houdt zich bezig met wat je kunt doen met de kennis over belangrijke waarden en normen. De normatieve ethiek verbindt het denken over wat goed is met het goede handelen. Daardoor ontstaat er een waardering over het handelen: iets is positief of negatief, goed of fout, juist of onjuist. De normatieve ethiek stelt ons in staat ons handelen te beoordelen op grond van weloverwogen uitgangspunten. Door de normatieve richtlijnen te omschrijven (formuleren) kun je dus vooruit bepalen wat goed is en terugkijkend beoordelen of iets goed geweest is. Die richtlijnen zijn door de eeuwen heen vanuit verschillende uitgangspunten ontstaan.

 

De oude Grieken spraken over deugden, de norm was het voldoen aan die deugden. Leven naar de deugden maakte het mogelijk om in grote steden uit de oudheid samen te leven. Men behartigde als particulier zijn eigen belang, maar had daarbij ook oog voor het algemeen belang. We kennen dat woord nog in ons taalgebruik. Een apparaat is deugdelijk gemaakt. Het is dus goed gemaakt en doet wat het moet doen.

 

Mensen zijn geen apparaten, maar ook bij mensen vinden we het fijn als ze goed doen. Eerlijk zijn, mensen helpen en voor elkaar klaarstaan, kennis van zaken hebben, dat vinden wij ook goede eigenschappen bij mensen en dat zou je ook deugden kunnen noemen. Een voorbeeld over deugd en menselijk gedrag is de uitspraak 'het is een ondeugend kind'. De uitspraak geeft aan dat het kind niet doet wat het eigenlijk hoort te doen. Hij heeft de gewenste deugd nog niet onder de knie.

 

Het is niet alleen fijn als mensen goed doen, we vinden als samenleving ook dat het een plicht is, dat men zich als burger houdt aan goede omgangsvormen. Je kunt zeggen: iedere burger heeft de plicht zich goed te gedragen, zodat we met zijn allen kunnen samenleven. Handelen vanuit plicht heeft veel invloed gehad op het denken binnen de ethiek in West-Europa. De invloed van het christendom heeft hierbij een rol gespeeld.

 

Zo kan eerlijk zijn worden beschouwd als een deugd. Het is een mooie en gewaardeerde eigenschap voor een persoon. Als eerlijk zijn een plicht is, krijgt de waardering een ander lading en wordt het een moeten. Je hoort eerlijk te zijn en je mag niet liegen.

 

Het heeft ook praktisch nut wanneer mensen met elkaar afspraken maken over wat algemeen geaccepteerde omgangsvormen zijn. Dit gedachtegoed ontwikkelde zich in de 19e eeuw. Het doel was dat er meer ruimte zou komen voor individuele vrijheden in denken en handelen, zonder dat dit nadelige gevolgen zou hebben voor de persoon of de groep. Als je met elkaar afspreekt wat de regels zijn en op welk gebied van het samenleven ze betrekking hebben, dan kun je ook afspreken wat de gevolgen zijn wanneer je de afspraken niet nakomt. Daarnaast is het ook duidelijk op welk gebied er vrije ruimte is. Zo ontstond een scheiding tussen publiek domein en privé-domein. We vinden nu nog dat men zich niet te snel mag bemoeien met wat er achter de voordeur gebeurt.

 

Door de feministische beweging in de vorige eeuw werd ook aandacht gevraagd voor waarden en normen rond zorg voor het individu. Het 'goede' doen in de directe relatie met een ander. Onder invloed van vrouwelijke wetenschappers binnen de sociale wetenschappen kwam er ook aandacht voor ethische aspecten van denken en handelen binnen de relatie tussen zorgvrager en zorggever. Er werd nagedacht over de ethische aspecten van een zorgrelatie, zowel privé als binnen beroepen in de zorg en later ook in het welzijn. Naast deugden, plichten en het praktisch nut werden intuïtie/gevoelens toegevoegd aan het denken en handelen. We kennen allemaal wel een situatie waarin een uitzondering op de regel wordt ingegeven door je gevoel op dat moment. Belangrijk is wel dat de uiteindelijke keuze van handelen met argumenten te onderbouwen is.

 

toegepaste of speciale ethiek

De toegepaste ethiek past, zoals het woord al zegt, normatief-ethische theorieën en principes toe in de praktijk en reflecteert over morele kwesties op specifieke gebieden, zoals de zorg - zorgethiek, beroepen - beroepsethiek, medische kwesties - medische ethiek. Wanneer er in een samenleving situaties ontstaan die geldende waarden en normen verstoren, is er sprake van ontwrichting. Er ontstaat onzekerheid over wat nu het goede handelen is. Het betreft vaak een waardevol thema of onderwerp. Ethiek als vakgebied wordt dan gevraagd zich te buigen over het ontstane dilemma.

 

ethisch dilemma

Wanneer spreek je van een ethisch dilemma? Je spreekt van een dilemma wanneer je een keuze moet maken die niet goed voelt, maar wel gemaakt moet worden. Er is dan een situatie ontstaan waarin de regel of de afspraak (norm) geweld moet worden aangedaan. Dat wil zeggen: men moet beslissen wat het minst kwade handelen is in de gegeven situatie en die keuze moet te verantwoorden en te rechtvaardigen zijn. Ethische dilemma's kunnen een algemeen, maar specifiek maatschappelijk karakter hebben: denk bijvoorbeeld aan de jarenlange discussies die er zijn geweest over euthanasie en abortus. Dilemma's spelen ook in concrete individuele situaties, waarin betrokkenen met elkaar moeten afwegen wat het minst kwade besluit is. Een dilemma ervaart men, wanneer men als samenleving of als gezin of individu niet meer weet wat nu het beste of goede handelen is. Ethiek als vakgebied biedt handvatten om een dilemma op een zorgvuldige manier te analyseren en op grond van weloverwogen argumenten te komen tot een besluit.

 

Normatieve ethiek leidt tot oordelen, maar deze oordelen zijn niet afdwingbaar. De politiek maakt gebruik van het werk van ethici en uitkomsten uit de ethiek vindt men vaak terug in wet- en regelgeving. Deze wet- en regelgeving is afdwingbaar en iedereen wordt geacht zich daaraan te houden. Bij onttrekking of ontduiking van de wet- en regelgeving kunnen boetes of sancties worden opgelegd.

↑ top